Sunday, November 25, 2012
Zomite Kiciaptehna Vaphual Tangthu
Posted on 6:31 AM by Unknown
(Zomite Kiciaptehna Vaphual Tangthu)
Thupatna
Leitung ah Gam, Minam, Kipawlna, Party, Mun, Khuapi, Sang, Company,
Sum (sum tungah) atuamtuamte in kiciaptehna dingin amau deih Ganhing,
Van, Singkung (ahkl) Na khat peuhpeuh lim azang uhhi. Ei Zomite in
minam kiciaptehna dingin Vaphual izang hi. Tua ahihmanin Zomi
ahihnakleh Zogam, Kawlgam, Vaigam, Tuipigal mun khat peuhpeuh ah minam
vai, gamvai tawh kisai kipawlna ineihciangin kiciaptehna in Vaphual
lim kizang hi. Zogamah Vasa nam aza-a sim om sungpan Vaphual izatna
ahang mikimin theihding deihhuai kasa hi.
Min
English kamin “Hornbill” kici in ei Zogama Zovaphual namte “Great
Hornbill” kici hi. Leitung Gam Vasalam mipilte’n “Bucerosbicornis”
naci uhhi. Buceros kammal Greek pau pan hong pai “Bawngki” (Cow Horn)
cihna hi in, Biconis kammal Latin pau pan hong pai “Ki abang”
(Hornlike) cihna ahihi. Tua ahihmanin “Bawngki tawh a kibang Vasa
nam” cihna ahihi. Nepalte in “Homrai” (Gamlak Kumpi) naci uhhi. Zopau
in “Phual” cihciangin teng, om (ahkl) kibusa cihna hi a Vaphual
akhatna in “Singhawm, Suanghawm sunga aphual, aom, akibusa Vasa” cihna
ahihi. Leitungah Vaphual nam (55) bang om in Gam Vasalam mipilte’n min
khat ciat na vawh uhhi.
Zomite Vaphual tawh Ciapteh Kipatna
Nidanglai in Lawi Thang leh Sial Lian kici unau nih om hi. Lawi Thang
a uzaw hi-in, Sial Lian a nau zaw ahihi. A neulai un a nu uh si a, a
pa un zikik a nei hi. A nukik un Lawi Thang leh Sial Lian itlo in a
pasal kiangah, “Hih naupang tegel tawh khuasa khawm theilo ding ka
hihmanin, ahithei bangin mundangah hawlkhia in” a ci hi. A pa in a
tapategel hehpihhuai sa in it mahmah napi a zi’ thu mangin gamlapi ah
Bawm lianpi khattawh pua in paipih a aciahtheih nawtloh nang munah
khawlpih in ihmusak in a ihmut kalun anusia vingveng hi.
A tate a khanlawh ciangin, khua muita in akiim apaam a et uhleh a pa
uh mu nawnlo hi. Acihnading uh thei lo in, agil uh kial mahmah a,
akapkap uhhi. Gamlakah nektheih zongin a vaak melmel uhhi. Nektheih a
muh peuhpeuh uh, phelhawmin a ne uhhi. Ni khat vasa bu khat mu uh a, a
u in a va et saisai leh Vaphual tui tang khat na om hi. Khia suk lelah
kitam ding, ne lelah a nau in ngawl ding ahihmanin a u in a kam sungah
muamin sing tungpan hong kumsuk hi. Leilak a tunma in Vaphual tui taam
sakkha in valh kha a, Vaphual a suakpah hi.
A naupa in a u Vaphual a suah ciangin dah mahmahin amah kia a kapkap
hi. A u in “Nau aw kapkap kei ou! Nek theih Singgah ka muh peuhpeuh
hong puak ning aw, Lau ken aw” a ci hi. A u zong Singgah zongin a
lenlen leh munkhat ah gamhoih gamnuam mahmah khat mu a, a naupa samin
tua Khua ah a tengsak hi. A naupa in tua Khua ah a sep khempeuh
lawhcing in, a khawi peuhpeuh pung mahmah hi. Zi nei in ta nei in nuam
a sa mahmah hi. A sawtlo in Khua Hausa nangawn a sem hi. A upa in zong
vilkik nawnlo in kum sau veipi a kikhen uh hi.
Ni khat ni ciangin, a naupa Sial Lian in ton ding hong vaihawm hi. Zu
leh sa na khempeuh kicing zihziah khin a, a nunung penin a upa a sam
nuam hi. Tua ahih manin a upa a sam dingin vasa khempeuh kaikhawm in a
sam siampen ding sin kawikawi a, atawpna ah Vavui asawl hi. Ton kipat
ni zingsangin, a u Lawi Thang hong tung huak-huak takpi a, inntual
tungah hong laam hi. Sial Lian zong nuam mahmahin, a inntual laizangah
hong pai a, a u amuak hi. A u in a mul khat botin a khiatsuk leh, a
nau in hoihsa mahmah in a lukhu tungah suang viuveu in mipi lai ah a
laam hi. Vaphual mul tawh kilawm mahmah in mi khempeuh in hoihsa in a
eng mahmah uhhi. Papi khempeuh in Vaphual mul ngen pah ngeingai uh a,
a u in zong a mul neih khempeuh botbotin a khiatkhiat hi. A Kha a Mei
abeidong botbotin khiatkhiat ahih manin a tawpna ciangin leng thei
nawnlo in leilak ah hong kia a, a naupa in a tangsaal ah a kem hi.
A Kha a Mei akim dong akep khitciangin a khah kik hi. A u in a
lenkhiat kik ding ciangin, a naupa’ kiangah khitui nulkawm sa in “Nau!
hih lai mun sang a nuamzaw gam khat mu khin ka hi aw. Tua lai ah a
tawntung ih tenkhop theih nading ni khat niciang hongsam ding ka hi.
Tualai mun nong tunnop leh Thumanna leh Cihtakna kiptakin len tinten
in la, na nuntakpih in aw. Mangngilh hetken aw Sial Lian!” ci-in a
vaikhak khit ciangin a leng khia vingveng hi. Tua huna kipanin tuni
dong Vaphual ahi a u Lawi Thang leh a naupa Sial Lian akimu nawn kei
uh hi. Tua ahihmanin Zomite in Vaphual tawh iki ciaptehna hih unau
nihte’ Tangthu pan hong kipan hi ci-in Zomi Tangthulam mipilten na
ciamteh uhhi.
Omna Munte
Vaphual omna munte: Kawlgam, India, Sri Lanka,Nepal, Bhutan,
Bangladesh, Thailand, Lao, Vietnam, Malaysia, Indonesia, Philippines,
Papua New Guinea, Melanesia (Fiji, Solomon, Santa Cruz, Vanuatu leh
New Caledonia Tuikulhte) leh Africa gam nuailam Angola, Cameroon,
Central African Republic, Republic of the Congo, Democratic Republic
of the Congo, Ivory Coast, Equatorial Guinea, Gabon, Ghana, Guinea,
Liberia, Nigeria, Sierra Leone, Sudan, Togo, and Uganda gamte ah om
hi. Zovaphual (Bucerosbicornis) namte Zogam, India, Nepal, Malaysia
leh Indonesia ah om hi. Malaysia gam Borneo tuikulh a Sarawak gamah
Vaphual tam mahmah ahihmanin tua munmin “Land of the Hornbills”
(Vaphual tamna Mun) naci uhhi.
Pumpi
A nam tawh kizui in agol aneu om hi. Black Dwarf Vaphual namte a neu
nam hi in gram 102 bang gik thei in a sauna 30cm (pi khat) bang pha
thei hi. Africa gam nuailam ah ki mu thei hi. Southern Ground Vaphual
namte a gol nam hi in Kg. 6 ciangbang gik thei in a sauna 1.4 meter
(pi 4) ciangbang pha thei hi. Africa gam Namibia, Angola, South
Africa, Burundi leh Kenya gamte ah kimu thei hi. Zogama om Vaphualte
Kg. 4 ciangbang gik thei in a sauna 130 cm (pi 4) ciangbang pha thei
hi. Akha zal leh 152 cm (pi 5) ciangbang zai thei hi. A nute sangin a
pate gol zaw hi. Vasa dangte tawh aki batlohna khat ah Bawngki tawh
akibang a mukpi uh oltakin a puak theih nangin a gawngguh atunglama
nihte kizom se hi. Tua banah adekguite, thagui dangte sang’ lianzaw in
khauhzaw se hi. A mukpi uh kihunna, mul puahna, bu bawlna leh annekna
in zang uhhi. Vaphual pumpi tungah Gial (colours) nam 5: Asan, Avom,
Akang, Aeng leh Ankampakte om hi. Tua ahihmanin Zomite in minam
kiciaptehna in izat mahmah khat ahi Puandum agialte (colours) zong
Vaphual gial pan ilak ahihna kimu thei hi.
Khuamuhna
Mihingte sangin khuamuhna (mitmuhna) zaizaw hi. Mihingte in
mailamteng bek kimu thei in Vaphual in mailam leh apangbup teng mu
thei hi. Tua ahihmanin a mukpi tawh annekna leh nasepna tuamtuamte
abuailoh nangin teltakin mu thei hi. Muvanlai mahbangin gamlapi pan na
mu thei hi. Khualum leh nisa gamah om ahih mahbangin nitang sungah
sawtpi ahahzawh nangin nisa dalding mitkhu mul apha mahmah leh asau
ziazua nei hi.
Gamtatzia leh Omdan
Sun sungteng gamtangin zanin ihmu uhhi. Gamtatnate ah atamzaw a kop,
a innkuan cihbangin kithuah uhhi. Nauneih lohhun sungin khat veivei
ahonin kithuah khawm thei uhhi. Gammangtulak, mualkawm, singniim leh
singkung lianpi dawna tut viuveu nuamsa hi. Alen uhciang akha van uh
ngeih huak-huak mahmah in gamlapi pan kiza thei hi. A ham uh zong
ngeih in gamlapi pan kiza thei a atuamtuamin ham thei uhhi. Sun
sungteng an zongin gamlapi vapha thei uh a, nitum kuan ciangin
agiatphual mun zuan zel uhhi. Nisim in atawtna lampi zuiden uhhi. A
ihmut ciangun alu vanlam ngato sak uhhi. Bawgki abang amukpi apuaknop
nang ahihi. A maizum baih mahmah leh mi azakta thei ganhing in zong
kiciamteh hi. Vasa dangte tawh zong kithuah khawm thei in a ne thei
ding leh a susia thei ding alauhhuai Vasa leh gamsate kipawlin kidal
khawm, kihung khawm thei uhhi.
Nek leh Dawn
Singgah Anpi in zangin Ganhing neute zong ne thei uhhi. Thei gah limsa
in lim nek pen hi. Singgah minte bek ne uhhi. Gilkial ahiphial zongin
Singgah amin dong ngakin amin khitciang nepan uhhi. Singgah nekna
panin apumpi ading tui kisamzah ngahthei hi. A Singgah nekte alenna
khempeuh ah ek in tha kawikawi ahihmanin amute Singkungno in po zel
hi. Tua ahihmanin Vaphual khat anuntak sungin Singkung kung 14,600
(tulsawm-le-tulli-le-zaguk) suanmanhi ci-in Gam Vasalam mipilten
ciamteh uhhi. Singkung mun tuamtuamah apo nang akizeelsak ganhing nam
khat in zong kiciamteh hi.
Nupa ki Itna
Koppih a khek mengmenglo ganhingnam ahihi. Vaphual nupa akibah (ahkl)
aomkhop laitakun hundang sangin kamtam zaw uhhi. Abahpih masak (ahkl)
no aneihpih masak pen mahtawh aneih kikciang neikhawmin ateek, ahuai,
asih dongin nupa kopkhatin omsuak uhhi. A kikoppih akithuahpihsa bek
mahtawh omkhawm den uhhi. Tua ahihmanin Ganhing khawiten Vaphual abah
(omkhop) saknop uhciang haksa samahmah uh a, tamveipi ahamciam uhciang
hithei pan bek hi. Vaphual nupa aki it vanglakte khat si leh alawm
lungleng khuangai lua om thei nawnlo in lengleng hi. Atawpna ah amah
leh amah zong kikhual zonawnlo in vanlaizang pan akhate zepin ki
khawhsuk vilvel a alawm sihna munah Sing leh Suang aom bangbang tawh
kitatsukin si hi ci-in Khangluiten naciamteh uhhi.
Suan leh Paal neihna
Gammanglak Singkung liante tung (ahkl) Suanghawm sungah bu bawlin
tui-na leh awpna in zang uhhi. Tui 6 ciang neithei hi. A awp ciangin
anu leh anote abu sungah omin ganhing dangte alut theihloh, anek
theihloh nangin Buan, Ganhing-ek leh Singhawng cihbang tawh abu
hucipin apa in an apiak theihnang amuk kitat nangciang vangsak kiukiau
hi. Anu a-awp sungteng leh akeuhkhit anote a-ngek lai sungteng apa in
anpuak den hi. Nai (1) sungin anpuak leh avil kawmin abu 20 veibang
tungthei hi kici hi. Hih hunsungteng anu akha-te nemin leng theilo hi.
A awp hun ni 25 pan 40 sungbang sawt thei hi.
Azenzen in apa anzongin apai laitak anu in tua abu hukna vang kiukiau
nasukham kha banghileh apa in Vaphualpa dangtawh aomkhawm sa in anpuak
nawnloin nusia hi, kici hi. Tua ahihmanin anu leh anote annek ding
azonglai Vaphualpa khat kithatkha, kimankha bang hileh anu leh anote
abu sungah an ngawlin puuksi khinding ahihi. Anu in anote anutsiat
sangin abu sungah anote tawh sikhawm zaw kici hi. Anote agol
deuhciangin api akha-te hong khauhkikin abu sungpan paikhia-in anupa
un anote anpuak khawm uhhi. Anu apaikhiat ciangin abu sunga om anote
in avang hukik uhhi. No aneihkik uhciang abu lui mah zangkik zel
uhhi. Kum 3 aphak masiah Bawngki abang muk neinailo uhhi. Kum 5 acin
khitciang Vaphual mel taktak puapan uhhi. Zogama om Zovaphualte kum
50 ciangbang nunta thei uhhi.
Kizatna
Vaphual nuntakna ah Cihtakna (fidelity) leh Sianthona (purity) om
ahihmanin minam tampite in Kiciaptehna in nei uhhi. Zomite in
“Phualva bangin ciampel keini”, “Phualva bang itna” cihbangin thu leh
la inei-a Itana leh Cihtakna in iciamteh hi. Zomite in mipil, milian,
mihaute Vaphual tawh kigenteh hi. Hong minsiat, hongzawn ki uhciang
“Vaphual tangsa Va-ak suak” ci-in paunak inei hi. Tangvalte in nungak
melhoihte Vaphual tawh nagenteh uhhi: “Phualva aw, singdang ang ah na
tul ding…” cihbangin la nakiphuah uhhi. Mothak tawh zong kigenteh in
mopi ding aomciang ahemgenna in “Vaphualno lading maw?” ci-in kidong
hi.
Borneo tuikulh a Sarawak minamte bangin Sianthona in naciamteh
ahihmanin Biakpiakna in nanei liang uhhi. Mat leh thah dingbang lim
kham mahmah uhhi. Pawlkhatte in Vaphuallu Dawi thoihna leh Aisanna in
azang zong om hi. India gam Arunachal Pradesh a Nyishi minamte bangin
Vaphual lu leh kha minam kizepna thu mahmah khat in nei uhhi. Kizep
nangin adeihmanun Vaphual tampi that uhhi. Tuhun ciangin India Gamsa
Kemcing Kipawlna in kham ahihmanin tamzat nawnlo uhhi. Asa leh alukhu
(alutunga lukhu abang) anete Arthritis Natna (guh khat-le-khat kikal
kizopna natna) dam thei hi ci-in kiciamteh hi.
Vaphual Kiciaptehna in azangte
Zogam (Chin State) bup in Gam Ciaptehna Vasa (State Bird) in kizangin
Gam Dialpi (State Flag) tungah ki tuangsak hi.
India gam State (25) sungpan Arunachal Pradesh State in Gam Ciaptehna
Vasa in zang in Gam Sealpi (State Seal) tungah tuangsak hi. Kerala
State in Gam Ciaptehna Vasa (State Bird) in zang hi.
Malaysia gam State (13) sungpan Sarawak State in Gam Ciaptehna Vasa
(State Bird) leh Gambup Ciaptehna (State Emblem) in zang hi.
Bombay (Mumbai) Natural History Society in a mau kipawlna Ciaptehna in
zang hi. Bombay Natural History Society September 15, 1883 ni-a
kiphuan hi in India gamsung Ganhing, Singkung, Lopate akemcing
kipawlna lian mahmah khat ahihi.
Malaysia gamah Sum tung leh Lailu tungah tuangsak hi.
Indonesia gam Province (33) sung pan Central Kalimantan Province in
Gam Dialpi tung leh Gam Sealpi tungah tuangsak in South Sulawesi
Province in Gam Sealpi tungah tuangsak.
Indonesia gama University minthang khat ahi Lambung Mangkurat
University in a university Sealpi tungah tuangsak hi.
Thukhupna
Vaphualte nuntakna sungah Itna dik leh Cihtakna man kimu thei hi.
Tanglai hun pekpan ipu ipate in thu le la ah “Phualva bang Itna”,
“Phualva bang ciampel keini” cihbangin Vaphualte ki Itna leh
Cihtaknate etteh in na nungta uhhi. Vaphual nupate kicimtaak hetlo in
ateek ahuai dong ki-it ki-ngai in sihna lo-ngal tawh kikhenlo uhhi.
Asih uhciang zong kisihpih ngamlai uhhi. Vaphualpa in anu leh atanote
khualin khua-ul, gim le tawl pipi nisa, guahzu, meikai nuai ah
anzongin anpuak den hi. Tatsatlo in vilden in taisan ngeilo hi.
Zomite in minam kiciaptehna in Vaphual izatkhak angtan huai in
teelkhial hetlo hihang. Tua ahihmanin ei Khangthak Zomite in Vaphual
Itna leh Cihtaknate nei a minam lian, minam picing leh minam khangto
isuah nang hanciam ciatni.
A khaikhawm: Paul Thangpi (Pau Pian Thang)
Thupatna
Leitung ah Gam, Minam, Kipawlna, Party, Mun, Khuapi, Sang, Company,
Sum (sum tungah) atuamtuamte in kiciaptehna dingin amau deih Ganhing,
Van, Singkung (ahkl) Na khat peuhpeuh lim azang uhhi. Ei Zomite in
minam kiciaptehna dingin Vaphual izang hi. Tua ahihmanin Zomi
ahihnakleh Zogam, Kawlgam, Vaigam, Tuipigal mun khat peuhpeuh ah minam
vai, gamvai tawh kisai kipawlna ineihciangin kiciaptehna in Vaphual
lim kizang hi. Zogamah Vasa nam aza-a sim om sungpan Vaphual izatna
ahang mikimin theihding deihhuai kasa hi.
Min
English kamin “Hornbill” kici in ei Zogama Zovaphual namte “Great
Hornbill” kici hi. Leitung Gam Vasalam mipilte’n “Bucerosbicornis”
naci uhhi. Buceros kammal Greek pau pan hong pai “Bawngki” (Cow Horn)
cihna hi in, Biconis kammal Latin pau pan hong pai “Ki abang”
(Hornlike) cihna ahihi. Tua ahihmanin “Bawngki tawh a kibang Vasa
nam” cihna ahihi. Nepalte in “Homrai” (Gamlak Kumpi) naci uhhi. Zopau
in “Phual” cihciangin teng, om (ahkl) kibusa cihna hi a Vaphual
akhatna in “Singhawm, Suanghawm sunga aphual, aom, akibusa Vasa” cihna
ahihi. Leitungah Vaphual nam (55) bang om in Gam Vasalam mipilte’n min
khat ciat na vawh uhhi.
Zomite Vaphual tawh Ciapteh Kipatna
Nidanglai in Lawi Thang leh Sial Lian kici unau nih om hi. Lawi Thang
a uzaw hi-in, Sial Lian a nau zaw ahihi. A neulai un a nu uh si a, a
pa un zikik a nei hi. A nukik un Lawi Thang leh Sial Lian itlo in a
pasal kiangah, “Hih naupang tegel tawh khuasa khawm theilo ding ka
hihmanin, ahithei bangin mundangah hawlkhia in” a ci hi. A pa in a
tapategel hehpihhuai sa in it mahmah napi a zi’ thu mangin gamlapi ah
Bawm lianpi khattawh pua in paipih a aciahtheih nawtloh nang munah
khawlpih in ihmusak in a ihmut kalun anusia vingveng hi.
A tate a khanlawh ciangin, khua muita in akiim apaam a et uhleh a pa
uh mu nawnlo hi. Acihnading uh thei lo in, agil uh kial mahmah a,
akapkap uhhi. Gamlakah nektheih zongin a vaak melmel uhhi. Nektheih a
muh peuhpeuh uh, phelhawmin a ne uhhi. Ni khat vasa bu khat mu uh a, a
u in a va et saisai leh Vaphual tui tang khat na om hi. Khia suk lelah
kitam ding, ne lelah a nau in ngawl ding ahihmanin a u in a kam sungah
muamin sing tungpan hong kumsuk hi. Leilak a tunma in Vaphual tui taam
sakkha in valh kha a, Vaphual a suakpah hi.
A naupa in a u Vaphual a suah ciangin dah mahmahin amah kia a kapkap
hi. A u in “Nau aw kapkap kei ou! Nek theih Singgah ka muh peuhpeuh
hong puak ning aw, Lau ken aw” a ci hi. A u zong Singgah zongin a
lenlen leh munkhat ah gamhoih gamnuam mahmah khat mu a, a naupa samin
tua Khua ah a tengsak hi. A naupa in tua Khua ah a sep khempeuh
lawhcing in, a khawi peuhpeuh pung mahmah hi. Zi nei in ta nei in nuam
a sa mahmah hi. A sawtlo in Khua Hausa nangawn a sem hi. A upa in zong
vilkik nawnlo in kum sau veipi a kikhen uh hi.
Ni khat ni ciangin, a naupa Sial Lian in ton ding hong vaihawm hi. Zu
leh sa na khempeuh kicing zihziah khin a, a nunung penin a upa a sam
nuam hi. Tua ahih manin a upa a sam dingin vasa khempeuh kaikhawm in a
sam siampen ding sin kawikawi a, atawpna ah Vavui asawl hi. Ton kipat
ni zingsangin, a u Lawi Thang hong tung huak-huak takpi a, inntual
tungah hong laam hi. Sial Lian zong nuam mahmahin, a inntual laizangah
hong pai a, a u amuak hi. A u in a mul khat botin a khiatsuk leh, a
nau in hoihsa mahmah in a lukhu tungah suang viuveu in mipi lai ah a
laam hi. Vaphual mul tawh kilawm mahmah in mi khempeuh in hoihsa in a
eng mahmah uhhi. Papi khempeuh in Vaphual mul ngen pah ngeingai uh a,
a u in zong a mul neih khempeuh botbotin a khiatkhiat hi. A Kha a Mei
abeidong botbotin khiatkhiat ahih manin a tawpna ciangin leng thei
nawnlo in leilak ah hong kia a, a naupa in a tangsaal ah a kem hi.
A Kha a Mei akim dong akep khitciangin a khah kik hi. A u in a
lenkhiat kik ding ciangin, a naupa’ kiangah khitui nulkawm sa in “Nau!
hih lai mun sang a nuamzaw gam khat mu khin ka hi aw. Tua lai ah a
tawntung ih tenkhop theih nading ni khat niciang hongsam ding ka hi.
Tualai mun nong tunnop leh Thumanna leh Cihtakna kiptakin len tinten
in la, na nuntakpih in aw. Mangngilh hetken aw Sial Lian!” ci-in a
vaikhak khit ciangin a leng khia vingveng hi. Tua huna kipanin tuni
dong Vaphual ahi a u Lawi Thang leh a naupa Sial Lian akimu nawn kei
uh hi. Tua ahihmanin Zomite in Vaphual tawh iki ciaptehna hih unau
nihte’ Tangthu pan hong kipan hi ci-in Zomi Tangthulam mipilten na
ciamteh uhhi.
Omna Munte
Vaphual omna munte: Kawlgam, India, Sri Lanka,Nepal, Bhutan,
Bangladesh, Thailand, Lao, Vietnam, Malaysia, Indonesia, Philippines,
Papua New Guinea, Melanesia (Fiji, Solomon, Santa Cruz, Vanuatu leh
New Caledonia Tuikulhte) leh Africa gam nuailam Angola, Cameroon,
Central African Republic, Republic of the Congo, Democratic Republic
of the Congo, Ivory Coast, Equatorial Guinea, Gabon, Ghana, Guinea,
Liberia, Nigeria, Sierra Leone, Sudan, Togo, and Uganda gamte ah om
hi. Zovaphual (Bucerosbicornis) namte Zogam, India, Nepal, Malaysia
leh Indonesia ah om hi. Malaysia gam Borneo tuikulh a Sarawak gamah
Vaphual tam mahmah ahihmanin tua munmin “Land of the Hornbills”
(Vaphual tamna Mun) naci uhhi.
Pumpi
A nam tawh kizui in agol aneu om hi. Black Dwarf Vaphual namte a neu
nam hi in gram 102 bang gik thei in a sauna 30cm (pi khat) bang pha
thei hi. Africa gam nuailam ah ki mu thei hi. Southern Ground Vaphual
namte a gol nam hi in Kg. 6 ciangbang gik thei in a sauna 1.4 meter
(pi 4) ciangbang pha thei hi. Africa gam Namibia, Angola, South
Africa, Burundi leh Kenya gamte ah kimu thei hi. Zogama om Vaphualte
Kg. 4 ciangbang gik thei in a sauna 130 cm (pi 4) ciangbang pha thei
hi. Akha zal leh 152 cm (pi 5) ciangbang zai thei hi. A nute sangin a
pate gol zaw hi. Vasa dangte tawh aki batlohna khat ah Bawngki tawh
akibang a mukpi uh oltakin a puak theih nangin a gawngguh atunglama
nihte kizom se hi. Tua banah adekguite, thagui dangte sang’ lianzaw in
khauhzaw se hi. A mukpi uh kihunna, mul puahna, bu bawlna leh annekna
in zang uhhi. Vaphual pumpi tungah Gial (colours) nam 5: Asan, Avom,
Akang, Aeng leh Ankampakte om hi. Tua ahihmanin Zomite in minam
kiciaptehna in izat mahmah khat ahi Puandum agialte (colours) zong
Vaphual gial pan ilak ahihna kimu thei hi.
Khuamuhna
Mihingte sangin khuamuhna (mitmuhna) zaizaw hi. Mihingte in
mailamteng bek kimu thei in Vaphual in mailam leh apangbup teng mu
thei hi. Tua ahihmanin a mukpi tawh annekna leh nasepna tuamtuamte
abuailoh nangin teltakin mu thei hi. Muvanlai mahbangin gamlapi pan na
mu thei hi. Khualum leh nisa gamah om ahih mahbangin nitang sungah
sawtpi ahahzawh nangin nisa dalding mitkhu mul apha mahmah leh asau
ziazua nei hi.
Gamtatzia leh Omdan
Sun sungteng gamtangin zanin ihmu uhhi. Gamtatnate ah atamzaw a kop,
a innkuan cihbangin kithuah uhhi. Nauneih lohhun sungin khat veivei
ahonin kithuah khawm thei uhhi. Gammangtulak, mualkawm, singniim leh
singkung lianpi dawna tut viuveu nuamsa hi. Alen uhciang akha van uh
ngeih huak-huak mahmah in gamlapi pan kiza thei hi. A ham uh zong
ngeih in gamlapi pan kiza thei a atuamtuamin ham thei uhhi. Sun
sungteng an zongin gamlapi vapha thei uh a, nitum kuan ciangin
agiatphual mun zuan zel uhhi. Nisim in atawtna lampi zuiden uhhi. A
ihmut ciangun alu vanlam ngato sak uhhi. Bawgki abang amukpi apuaknop
nang ahihi. A maizum baih mahmah leh mi azakta thei ganhing in zong
kiciamteh hi. Vasa dangte tawh zong kithuah khawm thei in a ne thei
ding leh a susia thei ding alauhhuai Vasa leh gamsate kipawlin kidal
khawm, kihung khawm thei uhhi.
Nek leh Dawn
Singgah Anpi in zangin Ganhing neute zong ne thei uhhi. Thei gah limsa
in lim nek pen hi. Singgah minte bek ne uhhi. Gilkial ahiphial zongin
Singgah amin dong ngakin amin khitciang nepan uhhi. Singgah nekna
panin apumpi ading tui kisamzah ngahthei hi. A Singgah nekte alenna
khempeuh ah ek in tha kawikawi ahihmanin amute Singkungno in po zel
hi. Tua ahihmanin Vaphual khat anuntak sungin Singkung kung 14,600
(tulsawm-le-tulli-le-zaguk) suanmanhi ci-in Gam Vasalam mipilten
ciamteh uhhi. Singkung mun tuamtuamah apo nang akizeelsak ganhing nam
khat in zong kiciamteh hi.
Nupa ki Itna
Koppih a khek mengmenglo ganhingnam ahihi. Vaphual nupa akibah (ahkl)
aomkhop laitakun hundang sangin kamtam zaw uhhi. Abahpih masak (ahkl)
no aneihpih masak pen mahtawh aneih kikciang neikhawmin ateek, ahuai,
asih dongin nupa kopkhatin omsuak uhhi. A kikoppih akithuahpihsa bek
mahtawh omkhawm den uhhi. Tua ahihmanin Ganhing khawiten Vaphual abah
(omkhop) saknop uhciang haksa samahmah uh a, tamveipi ahamciam uhciang
hithei pan bek hi. Vaphual nupa aki it vanglakte khat si leh alawm
lungleng khuangai lua om thei nawnlo in lengleng hi. Atawpna ah amah
leh amah zong kikhual zonawnlo in vanlaizang pan akhate zepin ki
khawhsuk vilvel a alawm sihna munah Sing leh Suang aom bangbang tawh
kitatsukin si hi ci-in Khangluiten naciamteh uhhi.
Suan leh Paal neihna
Gammanglak Singkung liante tung (ahkl) Suanghawm sungah bu bawlin
tui-na leh awpna in zang uhhi. Tui 6 ciang neithei hi. A awp ciangin
anu leh anote abu sungah omin ganhing dangte alut theihloh, anek
theihloh nangin Buan, Ganhing-ek leh Singhawng cihbang tawh abu
hucipin apa in an apiak theihnang amuk kitat nangciang vangsak kiukiau
hi. Anu a-awp sungteng leh akeuhkhit anote a-ngek lai sungteng apa in
anpuak den hi. Nai (1) sungin anpuak leh avil kawmin abu 20 veibang
tungthei hi kici hi. Hih hunsungteng anu akha-te nemin leng theilo hi.
A awp hun ni 25 pan 40 sungbang sawt thei hi.
Azenzen in apa anzongin apai laitak anu in tua abu hukna vang kiukiau
nasukham kha banghileh apa in Vaphualpa dangtawh aomkhawm sa in anpuak
nawnloin nusia hi, kici hi. Tua ahihmanin anu leh anote annek ding
azonglai Vaphualpa khat kithatkha, kimankha bang hileh anu leh anote
abu sungah an ngawlin puuksi khinding ahihi. Anu in anote anutsiat
sangin abu sungah anote tawh sikhawm zaw kici hi. Anote agol
deuhciangin api akha-te hong khauhkikin abu sungpan paikhia-in anupa
un anote anpuak khawm uhhi. Anu apaikhiat ciangin abu sunga om anote
in avang hukik uhhi. No aneihkik uhciang abu lui mah zangkik zel
uhhi. Kum 3 aphak masiah Bawngki abang muk neinailo uhhi. Kum 5 acin
khitciang Vaphual mel taktak puapan uhhi. Zogama om Zovaphualte kum
50 ciangbang nunta thei uhhi.
Kizatna
Vaphual nuntakna ah Cihtakna (fidelity) leh Sianthona (purity) om
ahihmanin minam tampite in Kiciaptehna in nei uhhi. Zomite in
“Phualva bangin ciampel keini”, “Phualva bang itna” cihbangin thu leh
la inei-a Itana leh Cihtakna in iciamteh hi. Zomite in mipil, milian,
mihaute Vaphual tawh kigenteh hi. Hong minsiat, hongzawn ki uhciang
“Vaphual tangsa Va-ak suak” ci-in paunak inei hi. Tangvalte in nungak
melhoihte Vaphual tawh nagenteh uhhi: “Phualva aw, singdang ang ah na
tul ding…” cihbangin la nakiphuah uhhi. Mothak tawh zong kigenteh in
mopi ding aomciang ahemgenna in “Vaphualno lading maw?” ci-in kidong
hi.
Borneo tuikulh a Sarawak minamte bangin Sianthona in naciamteh
ahihmanin Biakpiakna in nanei liang uhhi. Mat leh thah dingbang lim
kham mahmah uhhi. Pawlkhatte in Vaphuallu Dawi thoihna leh Aisanna in
azang zong om hi. India gam Arunachal Pradesh a Nyishi minamte bangin
Vaphual lu leh kha minam kizepna thu mahmah khat in nei uhhi. Kizep
nangin adeihmanun Vaphual tampi that uhhi. Tuhun ciangin India Gamsa
Kemcing Kipawlna in kham ahihmanin tamzat nawnlo uhhi. Asa leh alukhu
(alutunga lukhu abang) anete Arthritis Natna (guh khat-le-khat kikal
kizopna natna) dam thei hi ci-in kiciamteh hi.
Vaphual Kiciaptehna in azangte
Zogam (Chin State) bup in Gam Ciaptehna Vasa (State Bird) in kizangin
Gam Dialpi (State Flag) tungah ki tuangsak hi.
India gam State (25) sungpan Arunachal Pradesh State in Gam Ciaptehna
Vasa in zang in Gam Sealpi (State Seal) tungah tuangsak hi. Kerala
State in Gam Ciaptehna Vasa (State Bird) in zang hi.
Malaysia gam State (13) sungpan Sarawak State in Gam Ciaptehna Vasa
(State Bird) leh Gambup Ciaptehna (State Emblem) in zang hi.
Bombay (Mumbai) Natural History Society in a mau kipawlna Ciaptehna in
zang hi. Bombay Natural History Society September 15, 1883 ni-a
kiphuan hi in India gamsung Ganhing, Singkung, Lopate akemcing
kipawlna lian mahmah khat ahihi.
Malaysia gamah Sum tung leh Lailu tungah tuangsak hi.
Indonesia gam Province (33) sung pan Central Kalimantan Province in
Gam Dialpi tung leh Gam Sealpi tungah tuangsak in South Sulawesi
Province in Gam Sealpi tungah tuangsak.
Indonesia gama University minthang khat ahi Lambung Mangkurat
University in a university Sealpi tungah tuangsak hi.
Thukhupna
Vaphualte nuntakna sungah Itna dik leh Cihtakna man kimu thei hi.
Tanglai hun pekpan ipu ipate in thu le la ah “Phualva bang Itna”,
“Phualva bang ciampel keini” cihbangin Vaphualte ki Itna leh
Cihtaknate etteh in na nungta uhhi. Vaphual nupate kicimtaak hetlo in
ateek ahuai dong ki-it ki-ngai in sihna lo-ngal tawh kikhenlo uhhi.
Asih uhciang zong kisihpih ngamlai uhhi. Vaphualpa in anu leh atanote
khualin khua-ul, gim le tawl pipi nisa, guahzu, meikai nuai ah
anzongin anpuak den hi. Tatsatlo in vilden in taisan ngeilo hi.
Zomite in minam kiciaptehna in Vaphual izatkhak angtan huai in
teelkhial hetlo hihang. Tua ahihmanin ei Khangthak Zomite in Vaphual
Itna leh Cihtaknate nei a minam lian, minam picing leh minam khangto
isuah nang hanciam ciatni.
A khaikhawm: Paul Thangpi (Pau Pian Thang)
Subscribe to:
Post Comments (Atom)

No Response to "Zomite Kiciaptehna Vaphual Tangthu"
Leave A Reply
na pil na siam na te hong hawm sawn ve.....