Sunday, November 25, 2012

Zomite Kiciaptehna Vaphual Tangthu

Posted on 6:31 AM by Unknown

(Zomite Kiciaptehna Vaphual Tangthu)

Thupatna

Leitung ah Gam, Minam, Kipawlna, Party, Mun, Khuapi, Sang, Company,
 Sum (sum tungah) atuamtuamte in kiciaptehna dingin amau deih Ganhing,
 Van, Singkung (ahkl) Na khat peuhpeuh lim azang uhhi. Ei Zomite in
 minam kiciaptehna dingin Vaphual izang hi. Tua ahihmanin Zomi
 ahihnakleh Zogam, Kawlgam, Vaigam, Tuipigal mun khat peuhpeuh ah minam
 vai, gamvai tawh kisai kipawlna ineihciangin kiciaptehna in Vaphual
 lim kizang hi. Zogamah Vasa nam aza-a sim om sungpan Vaphual izatna
 ahang mikimin theihding deihhuai kasa hi.


Min

English kamin “Hornbill” kici in ei Zogama Zovaphual namte “Great
 Hornbill” kici hi. Leitung Gam Vasalam mipilte’n “Bucerosbicornis”
 naci uhhi. Buceros kammal Greek pau pan hong pai “Bawngki” (Cow Horn)
 cihna hi in, Biconis kammal Latin pau pan hong pai “Ki abang”
 (Hornlike) cihna ahihi. Tua ahihmanin “Bawngki tawh a kibang Vasa
 nam” cihna ahihi. Nepalte in “Homrai” (Gamlak Kumpi) naci uhhi. Zopau
 in “Phual” cihciangin teng, om (ahkl) kibusa cihna hi a Vaphual
 akhatna in “Singhawm, Suanghawm sunga aphual, aom, akibusa Vasa” cihna
 ahihi. Leitungah Vaphual nam (55) bang om in Gam Vasalam mipilte’n min
 khat ciat na vawh uhhi.

Zomite Vaphual tawh Ciapteh Kipatna

Nidanglai in Lawi Thang leh Sial Lian kici unau nih om hi. Lawi Thang
 a uzaw hi-in, Sial Lian a nau zaw ahihi. A neulai un a nu uh si a, a
 pa un zikik a nei hi. A nukik un Lawi Thang leh Sial Lian itlo in a
 pasal kiangah, “Hih naupang tegel tawh khuasa khawm theilo ding ka
 hihmanin, ahithei bangin mundangah hawlkhia in” a ci hi. A pa in a
 tapategel hehpihhuai sa in it mahmah napi a zi’ thu mangin gamlapi ah
 Bawm lianpi khattawh pua in paipih a aciahtheih nawtloh nang munah
 khawlpih in ihmusak in a ihmut kalun anusia vingveng hi.

A tate a khanlawh ciangin, khua muita in akiim apaam a et uhleh a pa
 uh mu nawnlo hi. Acihnading uh thei lo in, agil uh kial mahmah a,
 akapkap uhhi. Gamlakah nektheih zongin a vaak melmel uhhi. Nektheih a
 muh peuhpeuh uh, phelhawmin a ne uhhi. Ni khat vasa bu khat mu uh a, a
 u in a va et saisai leh Vaphual tui tang khat na om hi. Khia suk lelah
 kitam ding, ne lelah a nau in ngawl ding ahihmanin a u in a kam sungah
 muamin sing tungpan hong kumsuk hi. Leilak a tunma in Vaphual tui taam
 sakkha in valh kha a, Vaphual a suakpah hi.

A naupa in a u Vaphual a suah ciangin dah mahmahin amah kia a kapkap
 hi. A u in “Nau aw kapkap kei ou! Nek theih Singgah ka muh peuhpeuh
 hong puak ning aw, Lau ken aw” a ci hi. A u zong Singgah zongin a
 lenlen leh munkhat ah gamhoih gamnuam mahmah khat mu a, a naupa samin
 tua Khua ah a tengsak hi. A naupa in tua Khua ah a sep khempeuh
 lawhcing in, a khawi peuhpeuh pung mahmah hi. Zi nei in ta nei in nuam
 a sa mahmah hi. A sawtlo in Khua Hausa nangawn a sem hi. A upa in zong
 vilkik nawnlo in kum sau veipi a kikhen uh hi.

Ni khat ni ciangin, a naupa Sial Lian in ton ding hong vaihawm hi. Zu
 leh sa na khempeuh kicing zihziah khin a, a nunung penin a upa a sam
 nuam hi. Tua ahih manin a upa a sam dingin vasa khempeuh kaikhawm in a
 sam siampen ding sin kawikawi a, atawpna ah Vavui asawl hi. Ton kipat
 ni zingsangin, a u Lawi Thang hong tung huak-huak takpi a, inntual
 tungah hong laam hi. Sial Lian zong nuam mahmahin, a inntual laizangah
 hong pai a, a u amuak hi. A u in a mul khat botin a khiatsuk leh, a
 nau in hoihsa mahmah in a lukhu tungah suang viuveu in mipi lai ah a
 laam hi. Vaphual mul tawh kilawm mahmah in mi khempeuh in hoihsa in a
 eng mahmah uhhi. Papi khempeuh in Vaphual mul ngen pah ngeingai uh a,
 a u in zong a mul neih khempeuh botbotin a khiatkhiat hi. A Kha a Mei
 abeidong botbotin khiatkhiat ahih manin a tawpna ciangin leng thei
 nawnlo in leilak ah hong kia a, a naupa in a tangsaal ah a kem hi.

A Kha a Mei akim dong akep khitciangin a khah kik hi. A u in a
 lenkhiat kik ding ciangin, a naupa’ kiangah khitui nulkawm sa in “Nau!
 hih lai mun sang a nuamzaw gam khat mu khin ka hi aw. Tua lai ah a
 tawntung ih tenkhop theih nading ni khat niciang hongsam ding ka hi.
 Tualai mun nong tunnop leh Thumanna leh Cihtakna kiptakin len tinten
 in la, na nuntakpih in aw. Mangngilh hetken aw Sial Lian!” ci-in a
 vaikhak khit ciangin a leng khia vingveng hi. Tua huna kipanin tuni
 dong Vaphual ahi a u Lawi Thang leh a naupa Sial Lian akimu nawn kei
 uh hi. Tua ahihmanin Zomite in Vaphual tawh iki ciaptehna hih unau
 nihte’ Tangthu pan hong kipan hi ci-in Zomi Tangthulam mipilten na
 ciamteh uhhi.

Omna Munte

Vaphual omna munte: Kawlgam, India, Sri Lanka,Nepal, Bhutan,
 Bangladesh, Thailand, Lao, Vietnam, Malaysia, Indonesia, Philippines,
 Papua New Guinea, Melanesia (Fiji, Solomon, Santa Cruz, Vanuatu leh
 New Caledonia Tuikulhte) leh Africa gam nuailam Angola, Cameroon,
 Central African Republic, Republic of the Congo, Democratic Republic
 of the Congo, Ivory Coast, Equatorial Guinea, Gabon, Ghana, Guinea,
 Liberia, Nigeria, Sierra Leone, Sudan, Togo, and Uganda gamte ah om
 hi. Zovaphual (Bucerosbicornis) namte Zogam, India, Nepal, Malaysia
 leh Indonesia ah om hi. Malaysia gam Borneo tuikulh a Sarawak gamah
 Vaphual tam mahmah ahihmanin tua munmin “Land of the Hornbills”
 (Vaphual tamna Mun) naci uhhi.

Pumpi

A nam tawh kizui in agol aneu om hi. Black Dwarf Vaphual namte a neu
 nam hi in gram 102 bang gik thei in a sauna 30cm (pi khat) bang pha
 thei hi. Africa gam nuailam ah ki mu thei hi. Southern Ground Vaphual
 namte a gol nam hi in Kg. 6 ciangbang gik thei in a sauna 1.4 meter
 (pi 4) ciangbang pha thei hi. Africa gam Namibia, Angola, South
 Africa, Burundi leh Kenya gamte ah kimu thei hi. Zogama om Vaphualte
 Kg. 4 ciangbang gik thei in a sauna 130 cm (pi 4) ciangbang pha thei
 hi. Akha zal leh 152 cm (pi 5) ciangbang zai thei hi. A nute sangin a
 pate gol zaw hi. Vasa dangte tawh aki batlohna khat ah Bawngki tawh
 akibang a mukpi uh oltakin a puak theih nangin a gawngguh atunglama
 nihte kizom se hi. Tua banah adekguite, thagui dangte sang’ lianzaw in
 khauhzaw se hi. A mukpi uh kihunna, mul puahna, bu bawlna leh annekna
 in zang uhhi. Vaphual pumpi tungah Gial (colours) nam 5: Asan, Avom,
 Akang, Aeng leh Ankampakte om hi. Tua ahihmanin Zomite in minam
 kiciaptehna in izat mahmah khat ahi Puandum agialte (colours) zong
 Vaphual gial pan ilak ahihna kimu thei hi.

Khuamuhna

Mihingte sangin khuamuhna (mitmuhna) zaizaw hi. Mihingte in
 mailamteng bek kimu thei in Vaphual in mailam leh apangbup teng mu
 thei hi. Tua ahihmanin a mukpi tawh annekna leh nasepna tuamtuamte
 abuailoh nangin teltakin mu thei hi. Muvanlai mahbangin gamlapi pan na
 mu thei hi. Khualum leh nisa gamah om ahih mahbangin nitang sungah
 sawtpi ahahzawh nangin nisa dalding mitkhu mul apha mahmah leh asau
 ziazua nei hi.

Gamtatzia leh Omdan

Sun sungteng gamtangin zanin ihmu uhhi. Gamtatnate ah atamzaw a kop,
 a innkuan cihbangin kithuah uhhi. Nauneih lohhun sungin khat veivei
 ahonin kithuah khawm thei uhhi. Gammangtulak, mualkawm, singniim leh
 singkung lianpi dawna tut viuveu nuamsa hi. Alen uhciang akha van uh
 ngeih huak-huak mahmah in gamlapi pan kiza thei hi. A ham uh zong
 ngeih in gamlapi pan kiza thei a atuamtuamin ham thei uhhi. Sun
 sungteng an zongin gamlapi vapha thei uh a, nitum kuan ciangin
 agiatphual mun zuan zel uhhi. Nisim in atawtna lampi zuiden uhhi. A
 ihmut ciangun alu vanlam ngato sak uhhi. Bawgki abang amukpi apuaknop
 nang ahihi. A maizum baih mahmah leh mi azakta thei ganhing in zong
 kiciamteh hi. Vasa dangte tawh zong kithuah khawm thei in a ne thei
 ding leh a susia thei ding alauhhuai Vasa leh gamsate kipawlin kidal
 khawm, kihung khawm thei uhhi.

Nek leh Dawn

Singgah Anpi in zangin Ganhing neute zong ne thei uhhi. Thei gah limsa
 in lim nek pen hi. Singgah minte bek ne uhhi. Gilkial ahiphial zongin
 Singgah amin dong ngakin amin khitciang nepan uhhi. Singgah nekna
 panin apumpi ading tui kisamzah ngahthei hi. A Singgah nekte alenna
 khempeuh ah ek in tha kawikawi ahihmanin amute Singkungno in po zel
 hi. Tua ahihmanin Vaphual khat anuntak sungin Singkung kung 14,600
 (tulsawm-le-tulli-le-zaguk) suanmanhi ci-in Gam Vasalam mipilten
 ciamteh uhhi. Singkung mun tuamtuamah apo nang akizeelsak ganhing nam
 khat in zong kiciamteh hi.

Nupa ki Itna

Koppih a khek mengmenglo ganhingnam ahihi. Vaphual nupa akibah (ahkl)
 aomkhop laitakun hundang sangin kamtam zaw uhhi. Abahpih masak (ahkl)
 no aneihpih masak pen mahtawh aneih kikciang neikhawmin ateek, ahuai,
 asih dongin nupa kopkhatin omsuak uhhi. A kikoppih akithuahpihsa bek
 mahtawh omkhawm den uhhi. Tua ahihmanin Ganhing khawiten Vaphual abah
 (omkhop) saknop uhciang haksa samahmah uh a, tamveipi ahamciam uhciang
 hithei pan bek hi. Vaphual nupa aki it vanglakte khat si leh alawm
 lungleng khuangai lua om thei nawnlo in lengleng hi. Atawpna ah amah
 leh amah zong kikhual zonawnlo in vanlaizang pan akhate zepin ki
 khawhsuk vilvel a alawm sihna munah Sing leh Suang aom bangbang tawh
 kitatsukin si hi ci-in Khangluiten naciamteh uhhi.

Suan leh Paal neihna

Gammanglak Singkung liante tung (ahkl) Suanghawm sungah bu bawlin
 tui-na leh awpna in zang uhhi. Tui 6 ciang neithei hi. A awp ciangin
 anu leh anote abu sungah omin ganhing dangte alut theihloh, anek
 theihloh nangin Buan, Ganhing-ek leh Singhawng cihbang tawh abu
 hucipin apa in an apiak theihnang amuk kitat nangciang vangsak kiukiau
 hi. Anu a-awp sungteng leh akeuhkhit anote a-ngek lai sungteng apa in
 anpuak den hi. Nai (1) sungin anpuak leh avil kawmin abu 20 veibang
 tungthei hi kici hi. Hih hunsungteng anu akha-te nemin leng theilo hi.
 A awp hun ni 25 pan 40 sungbang sawt thei hi.

Azenzen in apa anzongin apai laitak anu in tua abu hukna vang kiukiau
 nasukham kha banghileh apa in Vaphualpa dangtawh aomkhawm sa in anpuak
 nawnloin nusia hi, kici hi. Tua ahihmanin anu leh anote annek ding
 azonglai Vaphualpa khat kithatkha, kimankha bang hileh anu leh anote
 abu sungah an ngawlin puuksi khinding ahihi. Anu in anote anutsiat
 sangin abu sungah anote tawh sikhawm zaw kici hi. Anote agol
 deuhciangin api akha-te hong khauhkikin abu sungpan paikhia-in anupa
 un anote anpuak khawm uhhi. Anu apaikhiat ciangin abu sunga om anote
 in avang hukik uhhi. No aneihkik uhciang abu lui mah zangkik zel
 uhhi. Kum 3 aphak masiah Bawngki abang muk neinailo uhhi. Kum 5 acin
 khitciang Vaphual mel taktak puapan uhhi. Zogama om Zovaphualte kum
 50 ciangbang nunta thei uhhi.

Kizatna

Vaphual nuntakna ah Cihtakna (fidelity) leh Sianthona (purity) om
 ahihmanin minam tampite in Kiciaptehna in nei uhhi. Zomite in
 “Phualva bangin ciampel keini”, “Phualva bang itna” cihbangin thu leh
 la inei-a Itana leh Cihtakna in iciamteh hi. Zomite in mipil, milian,
 mihaute Vaphual tawh kigenteh hi. Hong minsiat, hongzawn ki uhciang
 “Vaphual tangsa Va-ak suak” ci-in paunak inei hi. Tangvalte in nungak
 melhoihte Vaphual tawh nagenteh uhhi: “Phualva aw, singdang ang ah na
 tul ding…” cihbangin la nakiphuah uhhi. Mothak tawh zong kigenteh in
 mopi ding aomciang ahemgenna in “Vaphualno lading maw?” ci-in kidong
 hi.

Borneo tuikulh a Sarawak minamte bangin Sianthona in naciamteh
 ahihmanin Biakpiakna in nanei liang uhhi. Mat leh thah dingbang lim
 kham mahmah uhhi. Pawlkhatte in Vaphuallu Dawi thoihna leh Aisanna in
 azang zong om hi. India gam Arunachal Pradesh a Nyishi minamte bangin
 Vaphual lu leh kha minam kizepna thu mahmah khat in nei uhhi. Kizep
 nangin adeihmanun Vaphual tampi that uhhi. Tuhun ciangin India Gamsa
 Kemcing Kipawlna in kham ahihmanin tamzat nawnlo uhhi. Asa leh alukhu
 (alutunga lukhu abang) anete Arthritis Natna (guh khat-le-khat kikal
 kizopna natna) dam thei hi ci-in kiciamteh hi.

Vaphual Kiciaptehna in azangte

Zogam (Chin State) bup in Gam Ciaptehna Vasa (State Bird) in kizangin
 Gam Dialpi (State Flag) tungah ki tuangsak hi.
 India gam State (25) sungpan Arunachal Pradesh State in Gam Ciaptehna
 Vasa in zang in Gam Sealpi (State Seal) tungah tuangsak hi. Kerala
 State in Gam Ciaptehna Vasa (State Bird) in zang hi.
 Malaysia gam State (13) sungpan Sarawak State in Gam Ciaptehna Vasa
 (State Bird) leh Gambup Ciaptehna (State Emblem) in zang hi.
 Bombay (Mumbai) Natural History Society in a mau kipawlna Ciaptehna in
 zang hi. Bombay Natural History Society September 15, 1883 ni-a
 kiphuan hi in India gamsung Ganhing, Singkung, Lopate akemcing
 kipawlna lian mahmah khat ahihi.
 Malaysia gamah Sum tung leh Lailu tungah tuangsak hi.
 Indonesia gam Province (33) sung pan Central Kalimantan Province in
 Gam Dialpi tung leh Gam Sealpi tungah tuangsak in South Sulawesi
 Province in Gam Sealpi tungah tuangsak.
 Indonesia gama University minthang khat ahi Lambung Mangkurat
 University in a university Sealpi tungah tuangsak hi.

Thukhupna

Vaphualte nuntakna sungah Itna dik leh Cihtakna man kimu thei hi.
 Tanglai hun pekpan ipu ipate in thu le la ah “Phualva bang Itna”,
 “Phualva bang ciampel keini” cihbangin Vaphualte ki Itna leh
 Cihtaknate etteh in na nungta uhhi. Vaphual nupate kicimtaak hetlo in
 ateek ahuai dong ki-it ki-ngai in sihna lo-ngal tawh kikhenlo uhhi.
 Asih uhciang zong kisihpih ngamlai uhhi. Vaphualpa in anu leh atanote
 khualin khua-ul, gim le tawl pipi nisa, guahzu, meikai nuai ah
 anzongin anpuak den hi. Tatsatlo in vilden in taisan ngeilo hi.
 Zomite in minam kiciaptehna in Vaphual izatkhak angtan huai in
 teelkhial hetlo hihang. Tua ahihmanin ei Khangthak Zomite in Vaphual
 Itna leh Cihtaknate nei a minam lian, minam picing leh minam khangto
 isuah nang hanciam ciatni.

A khaikhawm: Paul Thangpi (Pau Pian Thang)

No Response to "Zomite Kiciaptehna Vaphual Tangthu"

Leave A Reply

na pil na siam na te hong hawm sawn ve.....

About

lungdam mahmah ei