Monday, September 17, 2012
*MANGKANG TAWH KI DO NA (1887-1894)*
*MANGKANG TAWH KI DO NA (1887-1894)*
*(Story of Chin Resistance – 1)*
Englang Kumpipa in Kawlgam khanglam teng a lakkhit ciangin Kawlgam sak lam
teng zong a la uh hi. Kawlgam saklam teng a lakkhit uh ciangin, Khamtung
gam zong lak ding a sawm uh hi. Tua hun lai-a Kawlgam Kumpipa’ khua Ava
khua ahi hi. Mangkangte Kawlpi ciang a tun ma hun in Kawlpi ah Shan mi
tampi a om hi. Gam uk nuam mi nih a kituh-a, tua lai takin Mangkangte a
tun’ ciangin, tua a kitawngte lak ah khat, Khamtungah a tai hi.
1887 December kha in Captain Raikes leh a pawlte Kawlpi a tunguh hi. A tun
phet mahin, Khamtung aa Saizang ukpi teng a sampah hi. Captain Raikes in
Sihzang ukpite kiangah, “Tu in, Mangkang kumpite in, Kawl gam panin
Khamtung gam pailet in India gam Chittagong dongah lampi khat sial nuam uh
hi. Tua hun ciangin Kham tung mite-in lam hilh ding leh kuli dingin kongla
dinguh hi,” a ci hi. Saizang ukpite in, *“Khamtung lam pailet in lam hong
sial keita un. Ka mite un hai lua mahmah uh ahih ciangin lampi ah hong suan
dinguh lau huai hi,”* ci-in a phal kei uh hi.
1888 January kha ni (3) ni-in Phalam (Falam) gam Taisun ukpite tawh
Angteeng (India) ah a kituah leuleu uh hi. Tuate kiang ah, Sihzang ukpite
kianga a gen bang teng mah a gen lauleu hi. Taisun ukpite in, *“Khamtung
gam pailet in lampi sial ding ka thukim zo kei uh hi. Nong pai teeiteei uh
aa, a liam a bai na om uh leh, bangmah kong theihpih kei ding uh
hi,”*ci-in a kikhen uh hi.
Tua khit ciangin, Captain Raikes in Kam Hau leh Sukte ukpi teng sam leuleu
in, Khamtung gam pailet-a lampi sial ding thu mah a genpih nuam ahi hi.
Ahih hangin tua Kam Hau leh Sukte ukpite in thu don lo-in a pai keilel uh
hi. Tua ban ah Khalkha gam teng zong a sam ding mi (6) a paisak hi.
Khalkhate in, tua mi (6) lak pan mi (3) manin, mi (2) that uh aa, mi (1) a
tai suah uh hi. Tua a suaktapa pen Lusi gam lam zuan in India ah, India
panin Zongkong dong a taisuak hi.
Khamtung ukpite tawh kikhopna a man tengin, mepi tawh kaih (500) gamla mun
galkapte a kapsak hi. Ama deih na ah, thu manglo a om leh hi bangin thuak
ding uh hi, ci in a lakpian ahi hi. *Captain Raikes* in ukpite thusim
khollo hi. Ahi zongin, ama thu sim khol loh banglo in, (1888) sungin
Mangkangte’ gal vai hawmna khem peuh a lumlet gawp zo uh hi.
*Taisun ukpipa Son Pek* in, Mangkang kumpite uk ding utlo in, do ding na ki
pan hi. Kawlpi pan aa, a tai gam uk nuam kituhpa tawh Taisunte kikop in
India (Angteeng) sim sukin, Kale Sawbwa pa manin ciahpih uh-a, amau tawh
ki pawl-a, tualgal kipat ding a thukim khit ciangin a khah kik pan uh hi.
Tua Kawlpi Sawbwa pa in Chinduin saklam gam-a om gal hang, galsiam mi (200)
kaikhawm in, Taisun simkik ding a kithawi uh hi. Ahi zongin a ngaih sutsut
ciangin Taisun galtuak ngei khin ahih manin a lauhuai mahmah uh cih thei aa
dai takin a khawlkik uh hi.
*Taisun leh Tedim ki do na*
Taisun leh Tedim kikop in, ni (12) sung Kale Valley sung teng va sim uh aa,
mi (12) that in, (112) ahing in a man uh hi. Thau lawng (4) leh laa (4)
zong a ngah uh hi. Tua gam mite in, gal ki lem nopna in, Zam (5), Punza
(5), Thambeel (5), leh puanteen (120) tawh a thum uh hi. Ahih hangin, hi
pen, a tungtham thu hi bek hi, a lungsim uh I theihsa hi, ci-in a sang kei
uh hi.
Galkap hi ta leh, palik hi ta leh bang tak hanciam in a do uh
hangin Khamtung mite in a hanciamna uh khiam tuan dek lo uh-a, a nasia
tektek zaw lai uh hi. Tua ahih manin kum (6) sung tawntung Mangkangte’n si
leh naai tawh a sim uh hangin Khamtung a lazo kei uh hi.
* *
*Khamtung lak ding ki limpat *
1888 kum guahtui sung teng, a kua , a kua adingin haksa ahih
ciangin Captain Raikes, tua sungteng thu khauh takin a pia hi. Thu a khauh
seemseem ciangin, Khamtungte a ki pawlna uh a khau semsem hi. Tua bang thu
India kumpi in a zak ciangin a lung hi mawh mahmah hi.
Captain Raikes in July kha a ki pan Khamtung mi kuamah Kawlgam
sung a pai theilo dingin ki khakcip zo leh hoih ding hi, ci in tua bang
khaktan zawh na dingin, Pauk, Pakokku leh Myingyan-a om galkap (470),
General Raunce in a puak dingin a ngen hi. Captain Raikes za khangin Major
a suak hi. Major Raikes, Gurkha galkap mi (300) tawh Kawlpi ah a om hi.
India kumpi in, Tilin, Gangaw, Kan Sihaung, Kambalu, leh India
teng hoih takin galkap in cingzo peuh leh Zomite tum zolo ding hi, ci-in um
uh hi. Ahih hangin tua bangin amau ngaihsut bang ahi zo tuan kei hi.
October (17-19) sungin (12) sangin a tawmzaw lo, Khamtung mite in that in,
(122) a hing in sal-aa khawi dingin a man uh hi. Tua bangin a cihmawh uh
ciangin, General White in, India Kumpi kiangah, galkap Batalion khat leh
Assam kuli mi (2000) a manlang taka a ama zat theih dingin a puakna dingin
a vaikhak hi. Tuate, 1888 November 18 ni panin puak ding thu kimna a ngah
hi.
*General White* ngimna panin Sihzang khua teng leh Thangmual pang
langkhat a om khua teng sim masa in, galkapte General Faunce in makaih leh,
ci aa, a vai hawmhawm kikal tengun, Khamtung mite in, galkapte’ gal vilna
munteng leh gal madawk teng a nasim pahpah uh hi. 1888 December 7 ni-a
kipan Khamtung manawh-a lam sial a kipan teng a kap gawp uh hi. Phalam
(Falam) Taisun mi (1000) khat in zingsang nai (4) in Sihaung a sim uh hi.
Tua ni mahin, Tedimte in Kangyi a galkap omna phual a sim uh hi. Tua pan ki
pan lam sial peuhmah ki kap ngelhngelh den hi. A zawh masaksak uh sing
lianpipi phuk in ki khaktan den hi. Sun ahi zong, zan ahi zong, lamsak
panin na buk sim in a suak masasa ki kaplum den hi.
A masa pen gal panna kulhpi pen Leisan Kulhpi ahi hi. Tua mun ah,
ki nasia do mahmah uh aa, tua ki dona ah, Zebaw (Zogalkap) Hau Khaw Zam in,
phual khat ah galte mi (3) a that hi. Tua tawh kisai in hi bangin la aphuak
hi:
a) Thah ban sap lai hen ban sap lai lei do phuk cil kei hing e,
b) Vang khua al bang man lai taka a, sang liam phuk cil kei hang e.
Tua kido na phual ah Mualbeemte mi (3) a sih ciangin, Mualbeem khua tengin,
misi luang teng tawh ciah-a, limtakin a khua ah a vui nuam uh ahih manin
misi luang tawh a ciah uh ciangin tua mun pen galte’n luahzo pan uh hi.
Leisan kulhpi khit ciangin, Hankhanglu ah panmun a bawl leuleu uh a tua mun
pen Leisan sangin ahoih zawlai hi. Gal panna mun teng pen Meii in tuam in,
galte a suah ciangin, suangtum zong khiat theih nading mun ahi hi. January
31 ni zingsang khua vak ma diak takin Panjabi galkapte a suak aa, tua mun
ah nasia takin a kikap uh hi. *Sir George White, General Faunce leh Major
Raikes* kikop in Ferbuary 4th, 1889 in Khuasak khua la uh aa, Ferbuary 13
ni-in Khuasak khua nusia in Thuklai ah a kikhin uh hi. Thuklai ah galkap
phualpi omna ding bawl uh aa, Sir George White’ min pua sak uh ahih manin
tua mun pen tudong ciang *“Fort White”* ki ci hi.
A nunung pen Khamtung mite’ gal nanna kulhpi, Siallum Kulhpi ahi hi. Tua
mun ah nasia takin kikap leuleu uh hi. Tua kulhpi pen ngiakua bangin phih
ki neisak kawikawi ahih manin galte in luhhak sapha mah mah uh hi. Galkap
mang (3) leh galkap nautang mi (83) a kaplum uh aa, Captain khat leh
Surgeant khat liam hi. Tua Surgeon pa-in a nung ciangin V.C a ngah hi. May 4
th, 1889 ciangin tua teng luhzo uh hi. Tedim gam aa thau lawng khempeuh
sila a om khempeuh, leh dangka tul khat (Rs.1000) a manglang in hong puakta
un ci-in thu a ki piak ciangin, Tedimte’n za nuam lo in dozaw ding, ci-in a
khensat uh hi.
Tua thu a theih uh ciangin, General Faunce zong a galkap teng tawh Thuklai
pan kipan in, Vangteh lam tawn in, Saizang a la masa dingin a pai uh hi.
Vangteh panin Saizang lam zuan in a paina uh ah, Saizangte in lampi ah na
pang uh-aa galkapte ahih leh a topai lam ahih manin haksa a sa mahmah uh
hi. Saizangte in na dawm mahmah lo uh ahih manin haksapi in Saizang a lazo
bek uh hi.
*Major Raikes* in Thang panin Tedim pen March 1889 sungin lak dingin a swm
hi. Tua laitak in Tedim innpipa pen Khaw Cin ahi hi. Tua hun in Tedim ah
inn (300) a pha hi. Thauvui thautang ki cing takin Tedimte na ki thawi uh
aa, khua kiim ah gal panna dum leh kulh a to uh hi. Galkapte Tedim la nuam
a pai ciangin, lim takin na pang uh hi. Gal madawk pawl tawh Lawibual
zangah a kikap uh hi. Tua takah galkap mi (50) si in mi (12) a liam hi.
Gal madawk pawl zong nungkik in khua nawl-a gal panna dum leh kulh a gal
panin a omsate tawh kikop in, a pang leuleu uh hi. Tua dum leh kulh panin
na kap ngelhngelh uh aa, sun khat leh zan khat sung a kikap uh hi. Galkap
(120) si-in (70) a liam hi. Tua kulh leh dumte tu dong ki mu thei lai hi.
Tua a kikap sung tengin, khua sunga numei naupang khempeuh Tonzang lam
zuanin a heemkhia masa uh hi. Numei naupang teng kiheemkhia khinta hi cih
ciangin, inn khempeuh mei tawh hal in Tedim a hawm in a nusia uh hi. Tua
Tedim teng khempeuh Tonzang ah a teeng uh hi. Galkap a site’ han, tu
laitak-a Lt. Col; Swan Do innmun teng ahi hi.
1890, October kha sungin innpipa Khaw Chin a si hi. A sih ciangin a ma inn
luah dingin a pano Hau Pum’ tapa Hau Cin Khup ki koih hi.
ZOMI INNKUAN LAIBU (J. GIN Z TAWNG, NAULAK, DECEMBER 30TH,
1973)
A KAIKHAWM,
Sia Mangpu

No Response to "*MANGKANG TAWH KI DO NA (1887-1894)*"
Leave A Reply
na pil na siam na te hong hawm sawn ve.....