Monday, August 6, 2012

zomi te thu leh la

Posted on 5:28 AM by Unknown

1997 kum ZOLUS Journal Hawm (2) sung a Maj. Khup Cin Pau' gelh pen
akisuaksak kik hi.


Thupatna Mikang kamin Literature cih kammal sungah lai, l
a leh tangthute kihel ahih manin ei kamin Thu leh La ci-in
khia leng kituak kasa hi. I pu i pate in lai na nei lo uh a,
Thangthute La in na ciamteh uh ahih manin, thu i cih la hi,
la i cih thu hi, na ci uh hi.


Zomi thu leh la kan ciangin i kam leh i la i kan masak a, i kam thu
kan leeng Zokam tumdang ahihna kiphawk semsem hi.
Zokam tumdang daan Kawlkam, Mikangkam asiamte in i Zokam cingsa loin,
zong thupi laak lo thei hi. Ahih hangin vakan taktak leng, mi namcin kamte
deih bang a la Mikang kam sangin a cinzawkna peuh na om hi.
Kammal cin zia I pu i pa ngeina ah khat le khat ki-itna, kikawmna,
kiphawknate thupisak mahmah i hih manin social intercourse kici
kizopna tawh kisai na thute-ah kammalte na naak cin mahmah hi.

Puansilhna, kizepna tawh kisai eng leng, kammal kicing mahmah i cih
Mikang kamin wear ahih kei leh idiom in put on cih ciang bek nahi hi.
Ei kamin i pu i pa galman samante in sawmkai, vmul, tukpaakte tot naci uh hi.
Tua te a tot nangun tuk na tum uh a, alu vuah dial na khim uh hi.
Ahih hangin lukhu pen khim na ci lo in, khu naci uh hi. Bilbah ahizong nidanglai
a tangval bil kivutte in paalpi paak khawng na bat uh a, tuhun a kizang pan
ahi mit-limlang, nai, khutzungbuhte bulh i ci hi. Mikangte in khamha
bang wear
a na cih keei ding uh hangin, en suan ci sese hi hang. Tuhun a kizang galkap
zaa-bawk te, sante saung i ci leuleu hi. Tua ban-ah puan, puantungsilh, puanzate silh
i cih hangin niik, puanten, dialkaih, mawngkhakte teeng ci-in, kawnggak gaak i ci a,
naamsau,
sakhau, thungip te kuah ci-in thupi i sak mahmah thute bang la kamin ‘paai teembang kuah’ i ci hi.

Puanza silh i cih nangawn zong, i liangko tungah i baan leh bat ci-in i khen lai hi.

Tua ban-ah puanza seh ci-in misite tuam (ceremonial covering of deceased) kici lai hi.
Kei zakngei minamdang kam lak-ah hih zah a kammal kicing om lo hi. Kammal thuuk zia
Ki-itna leh kizahtakna a i zat i ngeina a zuluup, sagawh, sabah, zutulh cihte a khiatna
athuuk zia ka lah nopna in Mikang kam a kigelh Lai Siangtho sungah Judah
Kumpipa
Jehosaphat Israel Kumpipa Ahab in sa laung tampi ana gawhna ka et ciangin
slaughter (II Chr 18:1, NIV) cih kammal na zang ziau lel hi. Ei sa kigawh bang a minnei ahih leh
ahihloh cih kitel zolo hi. En sagawh i cih ciangin zeksa ci-in a sate kimot hawm lo, kine
mang gawp lo ahih manin akhiatna zong slaughter cih te kill cih te
sangin thuuk zaw bek tham lo in, go cih leh
gawh cihin kilamdang lian hi. Ki-itna neek ngaihna i kilahna ahi, Sabah i cih sabaak
khat
i it mikhat kam-ah va baak in lim takin kinesak hi. Tuhun ciangin haihuai i sa kha phial zongin
i pu i pate in Ciimnuai a sa kibah, Geeltui-ah kithuk naci ciiciai uh hi. I minate pianna a i
seh

Ciimnuai a itna kilahna asa kibah, khang tampi khit Geeltui-ah sa kibak angahpa i suan i
khaakte in abaakpa ii suan leh khaakte tung ana thuk cihna hi. Sabah cih sagawh,
zuluup cihte pen Greek mite in itna pen agape, philos, eros cih khawng a na
khenzaak mah bang a kamthuuk, kamkicing hi ci-in ka ciamteh hi. Mikang grammar

sung a om lo Zokamte Mikang kam grammar sung a om lo judgemental adverbs cileng
akilawm ding, liailiai, diamdiam, tazen, hiau, cih bangte in adverb dangte bangin verb khat
ahuh ban-ah thugenpa ngaihsutna leh amuhdan(subjective judgement)lak ahih manin
Mikang kam sangin cing zaw hi. Gentehna in Late(Psalm) 131:1 ah “Behold
how good and
pleasant it is for brethern to dwell together in unity” cih kammalte ei pau in, “u le nau om
khawm diamdiam” ci leeng pumkhat suahdan bek hi lo in, gamtatna peuh-ah zong kithutuak

cihdan akhiatna om a, kicing mahmah hi. Mt 8:23-27 sungah Topa Zeisu in huihpi thu
apiak ciangin adiahna, anungzuite in huihpi nangawn in athu mang acihna uh Mikang kamin
“Even the winds and the waves obey him” acih ciang tazen cih lamdangsakna kam(judgemental
adverb)
om leh cingdeuh le kilawm se hi. Hihte mah bangin Ironically ci a kikhia thei sese cih judgemental adverb kammalte
hiau, ziau, leh adgdg te sim zawh loh phialin om a, hih bang a
thupianzia i mit
kha a hong musak thei kammalte zang thei leeng, i lai i gelh ciangin bangzah in cingding cih
kiphawk hi. Lakam leh laphuahzia Lakamte Minamdangte in lakam(poetic terms) ana neih uh
hangin
ei a bangin na cing lo hi.

Ei kam acin ban-ah, akammal mahmah zong atuam vilvel in na om lai hi.
Gentehna in i kamin inn, lupna, cina, nu le pa cih kammalte i lakam in saau,
laikhun, om lai vei,
tun le zua kici a, kampau(prose) tawh kibang het lo hi. Laphuahzia I late a tawmzaw
Mikang kamin couplet kici gualnih pha poetry tawh kibang pian a, agual masapen abul kici in,

athubulpi(theme) na khung in, agual nihna pen adawn kici a, Mikangte’n chorus,
refrain acih danin ala nakhup hi. Mikang kamin laphuah dang khawng rhyming,
alliteration, simile, puuning cih khawngin min na neisak uh hi. I late ka na kan ciangin,
hih laphuah dante na om kim vek hi. Rhyming cih la aw kihualte bang, la tawpna
i zat hiam,
diam, nam, cih thudotna (interrogative terms) te leh aw, e, cia cih(assertive terms)te tawh
na kituak lian hi. Alliteration kici kammal patna kituak zatdan bang hih technical
terms te
peuhmah aza kha ngei vet lo ka nite khat in, ‘

Sial sial ing e, puvom mang aw, zang sawm sial naubang kap e,’ ci a aphuah
la-ah,
‘S’ aw tawh kipan kammal li na hel hi. Poetry aki at ciang repetition kici,
kam kithuap kizatna leh simile cih gentehnate zatnate ka ni mah i phuah lakhat-ah,
“ Pu vom sang kaap, sangkaap(repeatition) minlun von aw paakbang(simile) i tawi na”,

ci-in a kihel hi. Poetry leh literature a kizang thei punning kici kammal kibang akhiatna
tuam zong, sial sial in (ka lungsial ing)cihna leh zaang sawm sial(zangsial)cihna in na zang hi.

Ni Niiang Khawl Lian nungta lai in, “Nang, Mangkangte’n poetess acih
te hi teh,” va ci leeng,
“Ka lungtang sunga a kathuakna teng ka phuahna hi,” hong ci lel in um ing.
Hihte kaan a akicianzaw la(poetry) a om nawn diam? Zolate thuneu lo Mikang te’n ballad,

limberick, doggerel cih bangin a poetry te uh min tuamtuam na guan uh a, ciamnuih thudante pen
doggerel na ci uh hi.

Tua bang nam pen ei a un, “Ngai ing ci a tumtaai-bang vui ing nong cih,
vul loh damtui na hong leh luanna hi,” cih khawng in na om ek hi.

Hih la pen tangval leh nungakte kiciamnuihna khawng a akipaih uh la khat
hi ih cih hang,
ahi het lo ding thukhat pen tui toluan bang tawh ana kigenteh uh ciangin i la(potery, song)
te sang sa mahmah in, “Hih la phuakte dawii kei veh e! (What sophistiction!)” ka naci hi.


Thu i cih la hi, la i cih thu hi Mikang te’n ei Zomite bangin la pen khang tangthu ciaptehna in
na nei le uh, History is song, song is history, naci kha ding uh hi.
Ei mite in Pu Pau Cin Hau lai leh Dr. J.H Cope hong bawlsak lai ih neihma in,
i tangthu khempeuh la in na om khin ahih manin lai(writing)nei mah i bang hi.
I late galla, sala, tonla, cih bangin i nei a, galla, sala cihte zong
galkuanna thu(campaign)phuah
tawh kisai in, tanglai mipil Homer cih, Vigil cih laphuak siamte leh mi minthang te’n khualzinna,

galdonate la aphuah mah bangun ei zong Nawi kaai la, Khuangli la cih bangin atuamtuam in
nanei saam hi. Hih bang a tangthu akiciing late lak-ah, Meiteite in Kamhau gam
hong sim ding uh ciangun Kamhau saihate hawm ding leh Pi Ciin Ngul abuan masa ding kituh uh
akizak ciangin
Pi Ciin Ngul in;

A. Zaangvui sai leh lia kasak duang, Dota’n sabang hawm khawm aw.
B.Na awi naam aw ziin aw e, Gual aw e alawm nam aw. ci-in la naphuak hi.

Hih la pen Meitei galthu bek hi lo in, Kamhau mite kihanthohna(rallying cry) na hi a,
kithutuahna dingin bangzah in thupi ding cih kiseh thei hi.
Galpi Nihna sung a England te Prime Misnister pa Wiston Churchill i “Sweat and Blood
Speech” kici,
England gammite a hanthotna athugen, tuciang dong akiciin mah bangin ei zong
Pi Ciin Ngul’ la tuciang mah i ciing lai hi. La nam tuamtuam Nopla, Dahla cih i khen lak-ah,
nopla sung panin zong Zawlla(love songs)te kinaak sak pen hi. Taanglai nungak
leh tangvalte
lai kikhak tangin kizang hi a, la kipaih ci-in, kidawng ngeekngeek uh hi. La siamte bangin
phuak tawm kawm ziauziau lel kici hi. Tua bang late sungah zong la el(sarcasm) cih khawng
na om thei lai a, hih bang la el asang kha khat bangin pum thuak
lo-in, “Vul loh damtui in ong leh
luan ke’n,” bang ci thei ek saam hi. Langaih te leh akhiatna thuukte ei

Tedimmi sungah Dim, Zo,
Teizaang, Sihzaang, Maal, Vangteh, Phaileeng cih bang a i kikhenna-ah, Zo sanggamte’
la mah ngaih kisa, kideih phadeuh hi. Zo late akhiatnate thuuk in, Mikangte’n philosophical acih uh,

thuthuuk te kihel hi. Ka neulai a, Sia Khai Khaw Lian in thuhilhna khat asuut Zo la khat;

A. Tongsia kilawlaw si leei seino gual aw, Pham ta leng lah kulsin thangnen-ah Khaleinu beemtaang ding aw.
B.Khaleinu’n lah beemtang muang ding a, Tung ciang thangvang sang
sawn-ah Laukha zuang ding aw,
Zuang denden ding aw.

cih tudong ka ciamteh lai hi. Hih bang ngeungau a hong bun(pathos) ding la,

Mikang la sungah zong om meengmeeng lo ding hi. “Hang ing, hau ing, haat ing, dam ing,”
ci a a-awng zuaizuai khat hih la tawh kideeng leh, asih ciangin leikha an ding bek ahihna phawk in,
daai pah lian leh kilawm hi. Tu khangthak laphuahzia I pu i pate hun lai in, late
pen athu(theme) khat,
abul a dawn ci-in na kiciangtan hi. Ahih hangin tuhun ciangin athu cingzaw leh asak nuamding deihna in,
abul ahi a, adawn ahi zongin saupipi in kiphuak ta hi. Hih bang lathak
lak-ah ngaih kasak mahmah
ka pute khat akiphuah la modern poetry danin anuai-a bangin visual poetry ci-in ka ciamteh hi.
A. Mun zaanglai-ah Asing za buangkhat ana po Na lim beel vawng e, Tuaiguah
leh luummei
kisung ciang zong, Zial nuai-ah kei nei seel zo diam. B. Kei nei seel zo diam Nahlun aw,
Gual ding sialbang na lian lo zong Kei din’ zang vuisai bang a, Limlian cia, limlian Nahlun aw.


Thu khupna Ei khamtung mite pen Kawlgam ah azawngpen, a minam in zong atawmpen pawl i hih manin i minam, i ngeina leh i tangthu i
kepnop leh; i pau mahmah leh i late limtakin kan huai hi. Thudang
hangin kanhuai i sa kei zongin i pu i pate Ciimnuai a sa kibaak,
Geeltui ah na kithuk ciiciaii thusau khualna leh aki itna thute
ciang beek i phawk na’ng ahih leh zong, kan thaman kasa hi.

No Response to "zomi te thu leh la"

Leave A Reply

na pil na siam na te hong hawm sawn ve.....

About

lungdam mahmah ei